یادداشت تحقیقی/ نکاتی درباره خويينديلي
همه ما چيزهايي درباره خويينديلي شنيدهايم؛ زباني كه اكنون رو به زوال است. خويينديلي در حقيقت يكي از گويشهاي "زبان تاتي" است. زبان تاتي يكي از زبانهاي خانواده "زبانهاي ايراني" است.
توضيح زبانشناسي و ديرينهشناسي زبانهاي ايراني در اين مقال نميگنجد اما آنچه به اختصار ميتوان گفت، اين است كه به مجموعه زبانهايي كه در گستره منطقه تاريخي ايران گويشور داشته و دارد زبانهاي ايراني گويند.
توجه داشته باشيد كه منظور از زبانهاي ايراني، زبانهاي مرزهاي ايران فعلي ما نيست. مثلا كردي در تركيه و عراق و سوريه گويشور دارد اما جزو زبانهاي ايراني است. تعدادي از زبانهاي ايراني حتي در مرزهاي چين هم گويشور دارند اما آنها را نبايد با فارسي اشتباه گرفت.
احسان يارشاطر – سرويراستار دانشنامه ايرانيكا- در پايان نامه دكتري خود به زبان تاتي پرداخته و دركتابي كه بر اساس آن پايان نامه توسط انتشارات موتون در سال 1969 در پاريس و لاهه منتشر شده، يارشاطر 5 گويش زبان تاتي را در پنج نقطه ايران از هم تميز داده است:
1- گويش تاتي جنوب غربي قزوين و اشتهارد
2- گويش تاتي در خويين در 60 كيلومتري جنوب غربي زنجان و در تعدادي روستاهاي كوچكتر و منشعب شده از خويين ( بلوبين، سفيدكمر، حلب، سعيد آباد و غيره) (ترجمه متن كتاب)
3- گويش تاتي خلخال و طارم
4- گويش تاتي هرزند و ديزمار
5- گويش شرق و شمال شرقي قزوين
يارشاطر ترجيح داده زبان تاتي را زبان "مادي" بنامد چرا كه منطقه زير نفوذ اين زبان، منطقه حكومت مادها بوده است. ميدانيم كه پايتخت حكومت مادها هگمتانه (همدان) بوده است. اگر فاصله هوايي خويين با همدان را از روي نقشه ملاحظه كنيد متوجه اين نزديكي خواهيد شد و دليل اين نامگذاري را خواهيد فهميد.
جالب آنكه نياي زبان تاتي "زبان آذري" است. بايد دانست كه آذري، تركي نيست بلكه زباني است كه در گذشتههاي دور، در آذربايجان بدان صحبت ميشده است. به تدريج با گسترش نفوذ سلجوقيان و مغولان در منطقه آذربايجان بزرگ، تركي جاي اين زبان را در اين منطقه گرفته است. گنبد سلطانيه و قبر الجايتو بهترين گواه براي اين مدعا است. شايد برايتان جالب باشد كه بدانيد در منطقه قفقاز در شمال كشور آذربايجان هم گويشي متفاوت از زبان تاتي گويشور دارد كه مربوط به كليميان شمال قفقاز است و با مهاجرت آنها به اسرائيل در آنجا هم گويشور دارد.
خلاصه آنكه اجداد ما پيش از گسترش زبان تركي به يك زبان اصيل ايراني يعني تاتي يا مادي سخن مي گفتند كه از ريشه زبان آذري است. براي اطلاعات بيشتر به كتاب "راهنماي زبان هاي ايراني" چاپ انتشارات ققنوس جلد 2 صفحه 490 مراجعه كنيد. نگارنده اين سطور قصد دارد پيش از نابودي اين گويش به گردآوري آن بپردازد. لذا اگر كسي را ميشناسيد كه خويينديلي يا همان زبان تاتي را خوب بلد است، تقاضا دارم از طریق سایت وزین "خوئین؛ تاریخ مغفول" با بنده تماس بگيريد.
محمدرضا حسيني، هيئت علمي فرهنگستان زبان و ادب فارسي
یادآوری: این یادداشت به طور اختصاصی در اختیار پایگاه اطلاع رسانی روستای تاریخی خوئین قرار گرفته و طرح آن در سایت های خبری یا مراجع اطلاع رسانی صرفا با ذکر منبع بلامانع است.
هدف از ايجاد اين وبلاگ، معرفي روستايي با تاريخ كهن و آثار بيبديل تاريخي است كه متاسفانه به دليل بيتوجهي مسوولان از سويي و عدم توجه ساكنان بومي از ديگر سو راه نابودي و هضم در روند شهرنشيني را در پيش گرفته است.